Een pleidooi voor de aanplant van meer heggen en hagen in Nederland. Niet alleen om de biodiversiteit in het landschap te versterken, maar om veel meer redenen. Dr. Kenneth F. Rijsdijk heeft samen met studenten maar liefst 21 ecosysteemdiensten van heggen geïdentificeerd. Op 22 januari verzorgde de fysisch geograaf de winterlezing van de Hortus botanicus Leiden, waarin hij deze ecosysteemdiensten toelichtte. „Waar een wil is, is een heg.”
Rijsdijk werkt als assistent-professor bij het Instituut voor Biodiversiteit en Ecosysteemdynamica aan de Universiteit van Amsterdam. Hij ontdekte zijn fascinatie voor heggen en hagen in het landschap toen hij in 2017 in het Franse departement Creuse was. In dit dunbevolkte gebied viel het hem op hoeveel heggen hier stonden.
„Terugrijdend van de Creuse naar het noorden zag ik het landschap steeds leger worden. Ik zag de tractoren door de velden rijden en het was er stoffig en warm. Ik dacht: hoe zou het eigenlijk staan met de heggen in Nederland? Een eeuw geleden stond er nog meer dan 225.000 km heg in ons land, en nu is hiervan 60% verdwenen. Dat triggerde mij om te onderzoeken hoe belangrijk deze heggen eigenlijk zijn en welke rol zij in het landschap hebben. Ze bieden niet alleen een woonplek, voedsel en verbinding aan talloze planten en dieren, maar beschermen ook tegen muizenplagen, overstromingen en erosie. Bovendien maken ze ons landschap lieflijk en spelen ze een rol in het verminderen van de verspreiding van ammonia, pesticiden en mens-dier overdraagbare ziekten, zoals Q-koorts. Alle seinen staan dus op groen om de heg te herintroduceren in Nederland.”
Zijn bevindingen schreef hij op in zijn boek Heg, een behaaglijk landschap voor mens en natuur, dat in 2022 verscheen. „Gekscherend noem ik dit boek weleens mijn hagenpreek, want ik vind dat iedereen deze belangrijke uitkomsten moet weten.”
Prikkeldraad en mest uitrijden
Samen met studenten van de UvA onderzocht Rijsdijk het heggenlandschap in Nederland en ontdekte hij 21 ecosysteemdiensten die de heggen leveren. In de Winterlezing van de Leidse Hortus, die hij op 22 januari in het Lipsius-gebouw in Leiden hield, ging hij hier dieper op in. Allereerst vertelde hij over het verlies van de heggen in het landschap.
„Heggen kwamen een eeuw geleden algemeen voor in Nederland, maar urbanisatie, schaalvergroting, herverkaveling, prikkeldraad en mest uitrijden zorgden ervoor dat ze voor het grootste gedeelte verdwenen. Met de heggen, bosschages en bomensingels verdwenen ook de functies ervan en die ecosysteemdiensten wilden wij in kaart brengen, zodat duidelijk wordt waarom het belangrijk is om de heggen weer terug te brengen.” Deze 21 ecosysteemdiensten verdeelde Rijsdijk onder in drie categorieën: productiediensten (bijvoorbeeld voedsel, kruiden, nestplekken), reguliere diensten (erosiepreventie, windstoppers, koolstofopslag) en culturele diensten (tradities, recreatie, welbehagen).
„Hoe meer heg, hoe meer biodiversiteit”, vervolgde Rijsdijk. „Hoe breder en hoger de heg, hoe meer vogels en insecten er gebruik van maken. Uit onderzoek van een mijn studenten blijkt ook dat na het snoeien van de heg het aantal dieren afneemt. Dit geldt niet alleen voor heggen in het landschap, maar ook voor heggen in het openbaar groen en in particuliere tuinen. Vogels en insecten nestelen in de heggen, vinden er voedsel en gebruiken de heggen als verbindingselementen om verder te reizen. En ook onder de heggen in de bodem is een grote schat aan verschillende bodemorganismen beschikbaar.”
Eyeopener
Dat heggen ook dienen als plaagonderdrukkers, was voor Rijsdijk een eyeopener. „In lege graslandschappen kunnen bijvoorbeeld veldmuizen, die zich ook nog eens heel snel vermenigvuldigen, een grote plaag vormen voor agrariërs, terwijl in een landschap met heggen de predatoren van de muizen zitten, zoals de wezel, hermelijn, bunzing, steen- en boommarter. In een gezond ecosysteem worden de meeste plagen onderdrukt door de goede balans in prooi- en roofdieren.”
Daarnaast noemde hij de functies van koolstofopslag, overstromings- en erosiepreventie en de lucht- en waterreiniging (biofilters) belangrijk. „Die laatste functie is een vakgebied dat nog verder ontwikkeld zou moeten worden. De koolstofopvang wordt al in de praktijk gemeten via LiDAR, een laserscan waarmee je het volume van vegetatie kunt scannen. En dat heggen de afstroomlengte van water verkorten en de hellingen onderbreken, heeft zich al in de praktijk bewezen. Bovendien is de waterdoorlaatbaarheid van de bodem onder heggen beter, omdat de bodem losser is.”
Ten slotte stipte hij nog kort de culturele functies aan van heggen, waaronder de oude traditie van heggenvlechten (zie kader) en mandenmaken, maar ook de sfeer van een heggenlandschap, dat Rijsdijk omschreef als ’lieflijk’. „Ik hoop dat al deze ecosysteemdiensten bij elkaar een stimulans zijn voor overheden, natuurorganisaties en particulieren om in het Nederlandse landschap, in de steden, dorpen en tuinen meer heggen aan te planten. En hoe meer verschillende soorten in een heg, hoe beter, maar elke heg is mooi.”
NK Maasheggenvlechten
Stichting Landschapsbeheer Boxmeer organiseert op 8 maart voor de twintigste keer het Nederlands Kampioenschap Maasheggenvlechten. Het NK is in 2006 begonnen als een evenement dat de aandacht wilde vestigen op de waarde van heggen in het landschap en in het bijzonder op de Maasheggen. Het ambacht van Maasheggenvlechten, in ere hersteld door de inzet van enkele pioniers uit deze streek, is inmiddels toegevoegd aan de van lijst Immaterieel Erfgoed in Nederland. Met het heggenvlechten dragen alle deelnemers bij aan het in stand houden van dit bijzondere gebied en landschap.
Op 8 maart nemen zo’n 45 teams elk ongeveer 8 m heg onder handen en vlechten die tot een stevige veekering. Een deskundige jury beoordeelt het werk. De winnaars ontvangen de wisseltrofee De Gouden Hiep. Ook is er een prijs voor de heg die na het kampioenschap van vorig jaar het beste is uitgegroeid.
