Precies 500 jaar geleden werd Carolus Clusius geboren. Als eerste prefect van de Hortus Botanicus Leiden verzamelde, beschreef en verspreidde hij planten en bollen door heel Europa. Zijn jubileum werd op 19 februari in Leiden gevierd tijdens een feestelijke winterdag, met lezingen van onder meer historicus Sylvia van Zanen en tulpenveredelaar Eric Breed.
Hortulanus Paul Kessler, die als ‘Carolus Clusius’ in historisch kostuum verscheen, verzorgde de opening van de winterdag. Hij werd vergezeld door Marie de Brimeu, de invloedrijke edelvrouw en plantenverzamelaar die Clusius destijds financieel en intellectueel ondersteunde.
Plantverspreiding door zaden
Hoofd horticultuur Rogier van Vugt benadrukte het fundamentele belang van zaden voor plantverspreiding en biodiversiteit. „Zaden zijn kleine tijdcapsules,” stelde hij. Ze maken het mogelijk om planten gemakkelijk over grote afstanden te vervoeren en zorgen ervoor dat planten ongunstige omstandigheden, zoals droogte of extreme hitte, kunnen overleven. Clusius was erg geïnteresseerd in planten uit Griekenland en Kreta en kon deze met hun zaden op andere plekken brengen, zo linkte Van Vugt zijn presentatie aan Clusius’ geboortedag.
Ook wees hij op de enorme variatie in zaadgrootte. De plantenexpert liet eigen foto’s zien van de Coco de mer, met zaden tot wel 10 kilo, maar ook van orchideeënzaden die nauwelijks groter zijn dan stofdeeltjes en afhankelijk zijn van schimmels om te kiemen. Ook ging hij dieper in op de verschillende kiemstrategieën. Waar bekende tuinzaden reageren op warmte en vocht, hebben soorten uit mediterrane klimaten juist kou en vocht nodig om te ontkiemen. „De gewone Protea, Protea craffa, heeft zelfs een chemische trigger nodig en reageert alleen op vuur.”
Daarnaast lichtte Van Vugt de verschillende verspreidingsstrategieën toe, waaronder verspreiding via dieren (zoöchorie), wind (anemochorie), water (hydrochorie) en mensen (anthropochorie). Vooral die laatste onderstreept de historische en hedendaagse rol van de mens als verspreider van gewassen, zoals granen en bolgewassen, maar ook nootmuskaat.
De brieven van Clusius
Historicus Sylvia van Zanen schetste Clusius als een centrale spil in een internationaal netwerk van plantenkenners, kwekers en verzamelaars. Hoewel hij vaak wordt gezien als de man die de tulp naar Nederland bracht, ligt dat genuanceerder. Tulpen bereikten Europa via diplomatieke contacten met het Ottomaanse Rijk, waarna Clusius ze documenteerde, kweekte en verspreidde. Daarmee legde hij mede de basis voor de Nederland als het centrum van de (tulpen)bollenteelt.
Maar de kracht van Clusius lag vooral in zijn netwerk. Clusius onderhield correspondentie met honderden contacten in heel Europa. Meer dan 1200 van zijn brieven zijn inmiddels gedigitaliseerd in de collecties van de Universiteit Leiden. Via deze uitwisseling van zaden, bollen en kennis ontstond een vroege internationale plantenhandel. Zijn werk vormt bovendien nog steeds een wetenschappelijke basis voor het assortiment van nu.
Clusius documenteerde flora uit Spanje, Portugal en Oostenrijk en voerde veldonderzoek uit op grote hoogten in de Alpen. In Leiden bouwde hij de hortus uit tot een levende catalogus voor botanisch onderzoek en geneeskundig onderwijs. De sleutelstad was bovendien de plek waar hij zijn grootste overzichtswerk van zijn plantenkennis creëerde.
Historische collectie van Breed
Tulpenverzamelaar, fotograaf en veredelaar Eric Breed gaf een inkijkje in de genetische rijkdom en het voortdurende veredelingsproces binnen het geslacht Tulipa. Zijn eigen collectie staat in Lisse en omvat ruim 5000 verschillende tulpen, waaronder botanische soorten en hybriden. Een diaslide met foto’s van dit diverse assortiment zorgden voor een hoop ‘ohhh’s en ahhh’s’ uit het publiek.
Tijdens zijn presentatie toonde Breed onder meer Tulipa clusiana-varianten uit Iran, Afghanistan en Kasjmir, die zich kenmerken door hun droogtetolerantie en geschiktheid voor verwildering. Hij benadrukte dat tulpen in hun natuurlijke habitat een enorme variatie vertonen. „Elke vallei heeft zijn eigen vormen, en waar populaties elkaar ontmoeten ontstaan nieuwe hybriden. Dat proces gaat continu door.” Al deze natuurlijke genetische diversiteit vormt de basis voor moderne veredeling. Zelf probeert Breed door te kruisen de ‘Istanbul tulp’ weer tot leven te laten komen. De Tulipa Acuminata, maar dan zoals hij in oude werken is geïllustreerd: „Ik bedoel die draadvormige bloemen uit de boeken. Hadden ze echt deze kleuren? Of was het een fantasie, een ideaalbeeld?” Hij liet foto’s zien van de eerste varianten, in roze en wit, die hij in deze zoektocht al heeft weten te veredelen.
Ook de lange ontwikkeltijd blijft een bepalende factor in de sector. Van kruising tot een commerciële partij kan er gemakkelijk 15 tot 20 jaar verstrijken, vertelde hij naar aanleiding van een vraag uit het publiek. Nieuwe technieken zoals weefselkweek bieden mogelijkheden, maar zijn volgens Breed niet altijd consistent in resultaat. Tot slot tipte hij de driedelige boekenserie van Sjaak de Groot, waarin de geschiedenis van de tulp is uitgewerkt.
